Androgenetik alopeside saç bir anda dökülmez, yavaş yavaş incelir. Testosteronun bir kısmı saç kökünde 5-alfa redüktaz enzimiyle DHT'ye (dihidrotestosteron) dönüşür; DHT, genetik olarak duyarlı foliküllerdeki androjen reseptörüne bağlanır ve her döngüde büyüme evresini biraz daha kısaltır. Folikül küçülür, ürettiği tel incelir, kısalır ve renksizleşir. Buna minyatürleşme denir.1,2 Sorun hormonun çokluğu değil, folikülün ona duyarlılığıdır; bu duyarlılık genetiktir. Süreç ilerleyicidir ama erken dönemde büyük ölçüde durdurulabilir; ilaç kararı dermatoloji hekiminindir. Biz ilaç satmıyoruz ve minoxidil önermiyoruz: yan etkileri ve bırakınca geri giden etkisi yüzünden rutinimizi Procapil'li kozmetik ürünler üzerine kuruyoruz; kanıt düzeyi farkını da bu yazıda açıkça yazıyoruz.
- DHT nedir, nereden gelir?
- Neden herkeste dökmüyor?
- Minyatürleşme: saç nasıl incelir?
- Erkekte ve kadında desen neden farklı?
- Androgenetik alopesi mi, geçici dökülme mi?
- Tanı nasıl konur?
- Ne işe yarıyor, ne kadar kanıt var?
- Destek rutini: şampuan, serum, takviye
- Ne zaman ne beklemeli?
- Hekime ne zaman gitmeli?
- Sık sorulan sorular
DHT nedir, nereden gelir?
Testosteron kanda dolaşan ana androjendir. Saç kökünde, özellikle folikülün dış kök kılıfında bulunan 5-alfa redüktaz tip II enzimi testosteronun bir kısmını dihidrotestosterona, kısaca DHT'ye çevirir.1 DHT, androjen reseptörüne testosterondan çok daha sıkı bağlanan güçlü bir formdur. Reseptör, folikülün tabanındaki dermal papilla hücrelerinde bulunur; saçın ne kadar süre büyüyeceğine dair sinyaller buradan çıkar.
Bu zincirin ilginç yanı, aynı hormonun vücudun farklı yerlerinde zıt işler yapmasıdır: DHT sakalı ve göğüs kıllarını kalınlaştırırken tepedeki saçı inceltir. Fark hormonda değil, folikülün hormona verdiği cevaptadır. Bu cevap folikülden foliküle değişir ve doğuştan belirlenmiştir.1,2
Neden herkeste dökmüyor?
Androgenetik alopesi olan erkeklerin büyük çoğunluğunda kandaki testosteron ve DHT düzeyleri normaldir.1 Fark, saçlı deri düzeyindedir: duyarlı kişilerde tepe ve ön bölgedeki foliküller daha fazla androjen reseptörü ve daha fazla 5-alfa redüktaz taşır; ensedeki foliküller ise taşımaz.10 Ense saçının hemen hiç etkilenmemesinin ve saç ekiminde ense saçının kullanılmasının sebebi budur: ekilen folikül, DHT'ye dirençli olma özelliğini yeni yerine taşır.
Bu duyarlılık genetiktir ve tek bir gen değildir. X kromozomundaki androjen reseptörü geni en güçlü belirleyici olarak bilinir3; 52 bin erkeğin incelendiği bir çalışmada ise erkek tipi dökülmeyle ilişkili 287 genetik bölge bulunmuştur ve bunların çoğu X kromozomunda değildir.4 Yani "anneden geçer" cümlesi yarım doğrudur: anne tarafı önemlidir, ama babanın tarafı da sayılır. Babası erken kellenen bir erkeğin riski, kellenmeyen babaya göre yaklaşık 5 ila 6 kat yüksektir.1
Beyaz ırktan erkeklerin yaklaşık yarısı 50 yaşına kadar, yaklaşık yüzde 80'i 70 yaşına kadar bir derece androgenetik alopesi yaşar. Kadınlarda da sık görülür; yaşla birlikte artar ve genellikle daha geç fark edilir.1 Erkeklerdeki genel tabloyu erkeklerde saç dökülmesi yazımızda, kadınlardaki nedenleri kadınlarda saç dökülmesinin 7 nedeni yazımızda topladık.
Minyatürleşme: saç nasıl incelir?
Sağlıklı bir folikül 2 ila 6 yıl süren bir büyüme evresi (anagen), birkaç haftalık bir geçiş ve yaklaşık üç aylık bir dinlenme evresi (telogen) yaşar; sonra tel dökülür ve aynı folikül yeni bir tel üretir. Saçlı derideki tellerin yüzde 80 ila 90'ı her an büyüme evresindedir.1
DHT etkisi altındaki folikülde büyüme evresi her döngüde biraz daha kısalır. Kısalan evre daha kısa bir tel üretir; folikülün kendisi de küçülür ve ürettiği telin çapı azalır. Buna ek olarak, tel döküldükten sonra folikülün boş kaldığı bir bekleme süresi ortaya çıkar (kenogen). Sonuç, ardışık döngülerde kalın ve koyu bir terminal telin giderek ince, kısa ve açık renkli bir vellus benzeri tüye dönüşmesidir.1,11
Minyatürleşme: aynı folikül, ardışık döngüler
Bir folikülün döngüsü: büyüme evresinin payı
Bu mekanizma günlük hayattaki en yaygın yanılgıyı açıklar: androgenetik alopesi olan çoğu kişi tarakta olağanüstü tel görmez. Dökülme sayısı çoğu zaman normaldir; değişen şey, dökülen telin yerine gelen telin bir öncekinden ince olmasıdır. İnsan "saçım dökülmüyor ama seyreliyor" der ve haklıdır.
Erkekte ve kadında desen neden farklı?
Duyarlı foliküller saçlı deride rastgele dağılmaz. Erkeklerde şakaklar ve tepe en duyarlı bölgelerdir; bu yüzden ön çizgi geriler, tepe açılır ve iki alan zamanla birleşir. Bu seyir Hamilton-Norwood ölçeğiyle evrelendirilir.1
Kadınlarda tablo farklıdır: seyrelme tepede yaygındır, ayrım çizgisi öne doğru genişler, ön saç çizgisi genellikle korunur (Ludwig ölçeği). Kadınlarda DHT'nin rolü erkeklerdeki kadar net değildir; kadınların ön bölge foliküllerinde androjeni östrojene çeviren aromataz enzimi daha yüksek, androjen reseptörü ve 5-alfa redüktaz düzeyleri daha düşük bulunmuştur.10 Bu yüzden kadınlarda "kadın tipi saç dökülmesi" terimi tercih edilir ve tanıda hormon değerlendirmesi daha önemlidir.
Androgenetik alopesi mi, geçici dökülme mi?
İki tablo sık karışır ve ikisi bir arada da olabilir. Geçici yaygın dökülmeyi, yani telogen effluviumu kadınlarda yoğun dökülme dönemi yazımızda anlattık. Ayrımın pratik ipuçları şunlardır:
| Androgenetik alopesi | Telogen effluvium | |
|---|---|---|
| Nerede | Belirli bir desende: şakaklar ve tepe, ya da ayrım çizgisi | Tüm başta, yaygın |
| Tarakta tel | Çoğu zaman normal sayıda; sorun düşen tel değil incelen tel | Belirgin artmış, avuç avuç |
| Tel kalınlığı | Aynı bölgede kalın ve ince teller bir arada (çap farkı) | Teller aynı kalınlıkta |
| Hız | Yıllar içinde, sinsi | Haftalar içinde, ani; tetikleyici 3 ay önce |
| Çekme testi | Genellikle negatif | Aktif dönemde pozitif |
| Seyir | Müdahale yoksa ilerler | Altı ayda kendiliğinden toparlar |
Kesin ayrım hekimindir. Ama tarakta çok tel yoksa, seyrelme belirli bir bölgedeyse ve aynı bölgede kalın tellerin yanında ince teller görüyorsanız, androgenetik alopesi ihtimali öne çıkar.
Tanı nasıl konur?
Çoğu vakada tanı muayeneyle konur. Dermatoloji hekimi deseni, aile öyküsünü ve süreyi değerlendirir; ardından trikoskopi yapar. Trikoskopide androgenetik alopesinin en güvenilir bulgusu tel çapı çeşitliliğidir: aynı alandaki tellerin yüzde 20'sinden fazlası diğerlerinden ince ise minyatürleşme var demektir.12 Tek telli folikül çıkışlarının artması ve folikül çevresindeki kahverengi halka diğer bulgulardır.
Kan tahlili tanı için şart değildir; kandaki DHT ölçümü androgenetik alopesi tanısında kullanılmaz, çünkü sorun kandaki düzey değil saçlı derideki duyarlılıktır.1 Hekim yine de eşlik eden nedenleri dışlamak için ferritin, tiroid ve D vitamini isteyebilir; kadınlarda adet düzensizliği, tüylenme artışı ya da akne varsa hormon paneli gerekir. Evde ve muayenede kullanılan ölçüm yöntemlerini saç dökülmesi nasıl ölçülür yazımızda adım adım anlattık.
Ne işe yarıyor, ne kadar kanıt var?
Bu bölümde dürüst olmak zorundayız, çünkü biz de ürün satıyoruz. Androgenetik alopeside en çok çalışılmış iki seçenek ilaçtır: finasterid ve minoxidil. İkisi de hekim kararıdır ve ikisinin de bir bedeli vardır; aşağıda kanıtı ve bedeli yan yana koyduk.
Finasterid 5-alfa redüktaz tip II enzimini engeller; günde 1 mg, saçlı derideki DHT'yi yaklaşık yüzde 60 ila 70 azaltır.6 Erkeklerde iki yıllık karşılaştırmalı bir çalışmada finasterid alanların yüzde 68'inde, saw palmetto alanların yüzde 38'inde iyileşme görülmüştür.8 Bedeli: küçük bir yüzdede cinsel yan etkiler bildirilmiştir, gebelik ihtimali olan kadınlarda kullanılmaz, etkisi sürekli kullanıma bağlıdır ve hekim takibi gerektirir.1,5
Minoxidil DHT'ye dokunmaz; damar genişletici bir ilaçtır, foliküle giden kan akımını artırarak büyüme evresini uzatır. Kılavuzlarda yer alır5, ama bedeli ağırdır: ilk haftalarda dökülme artışı, saç derisinde tahriş ve kaşıntı, alın ve yüzde istenmeyen tüylenme sık bildirilen yan etkilerdir; ağızdan alınan düşük doz formunda çarpıntı ve ödem de görülebilir.1,5 En önemlisi, etkisi kullanıldığı sürece devam eder: bırakıldığında kazanılan saç 3 ila 6 ay içinde geri gider, bu yüzden günde iki kez, ömür boyu uygulama gerektirir.5,11 Bu yüzden biz minoxidil satmıyoruz ve önermiyoruz. Rutinimizi Procapil'li kozmetik ürünler üzerine kuruyoruz; iki seçeneği minoxidil mi, Procapil mi yazımızda ayrıntısıyla karşılaştırdık.
Ne kadar kanıt, ne bedel? (kaynaklar 1, 5, 7, 8, 9, 11, 13)
Procapil (biotinoil tripeptit-1, apigenin ve oleanolik asit) üç yönlü çalışır: oleanolik asit laboratuvar ortamında 5-alfa redüktazı baskılar, apigenin folikül çevresindeki mikro dolaşımı destekler, biotinoil tripeptit-1 kökün deriye tutunmasını sağlayan proteinleri destekler. Kanıtı üretici çalışmalarına dayanır ve ilaç düzeyinde değildir; bunu açıkça söylüyoruz. Buna karşılık bildirilmiş belirgin bir yan etkisi yoktur, saç ekimi sonrası dahil hassas saç derisinde kullanılabilir ve ilaçtaki gibi bırakınca hızlı kayıp tanımlanmamıştır. Biz bu dengeyi tercih ediyoruz: daha mütevazı ama güvenli bir destek, her gün, yıllarca sürdürülebilir.
Diğer seçenekler: Saw palmetto (cüce palmiye) ağızdan alındığında 5-alfa redüktazı engellediği düşünülür; 2020 tarihli bir sistematik derleme mevcut çalışmalarda saç kalitesinde ve yoğunluğunda iyileşme bildirmiş, ancak çalışmaların küçük ve heterojen olduğunu, etkinin finasteridin gerisinde kaldığını vurgulamıştır.7,8 Kafein için altı aylık bir çalışmada yüzde 0,2 kafeinli losyonun yüzde 5 minoxidile göre daha kötü olmadığı bildirilmiş, ancak çalışma açık etiketli ve üretici destekliydi.9 Biberiye yağı için altı aylık tek bir küçük çalışma yüzde 2 minoxidile benzer sonuç bildirmiştir.13
"DHT bloke eden doğal şampuan" gibi ifadeler pazarlama dilidir. Şampuan saçlı deride birkaç dakika kalır; kalıcı bir hormon etkisi beklemek gerçekçi değildir. Şampuanın işi saçlı deriyi tahriş etmeden temizlemek, serumun işi saçlı deride kalan aktifleri taşımak, takviyenin işi eksikleri tamamlamaktır. Bu üçü rutinin ayaklarıdır; androgenetik alopeside hekimin planı ile her gün sürdürülen bakım birlikte çalışır.
Destek rutini: şampuan, serum, takviye
Hekimin planı ne olursa olsun, günlük bir bakım rutini gerekir ve bu rutin kısa olmalıdır. Aşağıdaki üçlü, bu yazının konusuna göre seçildi: omurgası Procapil ve saw palmetto, üçü de birbirinden farklı markadan ve her gün kullanılabilecek sadelikte. Minoxidil yok; nedenini yukarıda anlattık. Kozmetik ürün ve gıda takviyesidir; hastalık tedavi etmez, ilaçların ve hekim muayenesinin yerini tutmaz.
Üçü birlikte 4.108 TL. Takviye iki ay, serum bir ay gider; şampuan yıkama sıklığına göre bir ila iki ay. Hekiminiz ilaç başladıysa bu üçlü onun yanında kullanılabilir; serumu ilaçtan farklı saatte uygulayın. Kararsızsanız ekibimize yazın.
Ne zaman ne beklemeli?
Androgenetik alopesi yıllar içinde ilerlediği için sonuç da aylar içinde gelir. Hangi seçenek kullanılırsa kullanılsın görünür iyileşme için en az 4 ila 6 ay gerekir; ilk haftalarda geçici bir dökülme artışı olabilir, çünkü dinlenmedeki teller yeni büyümeye yer açmak için dökülür.1 Bu artış bırakma sebebi değildir.
Hekime ne zaman gitmeli?
Androgenetik alopeside en iyi zaman "ilk fark ettiğinizde"dir, çünkü kurtarılabilecek folikül sayısı zamanla azalır. Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin:
- Şakaklarda gerileme ya da tepede seyrelme ilk kez fark edildiyse; fotoğraflarınızı götürün
- Yirmili yaşlarda ve hızlı ilerliyorsa
- Kadınlarda adet düzensizliği, tüylenme artışı, akne ya da kilo değişimi eşlik ediyorsa
- Dökülme ani ve avuç avuçsa; bu tablo androgenetik alopesiden çok başka bir nedeni düşündürür
- Saçlı deride kızarıklık, pullanma, yara ya da yamalı kayıp varsa
- İlaç seçeneklerini, yan etkilerini ve saç ekimi uygunluğunu konuşmak istiyorsanız
Saç ekimi, minyatürleşmiş foliküllerin geri gelmeyeceği alanlarda dirençli ense foliküllerini taşıyan bir seçenektir; ancak ekim, kalan yerli saçtaki DHT etkisini durdurmaz. Bu yüzden ekim yaptıranların çoğuna hekim, yerli saçı korumak için tıbbi tedaviyi sürdürmelerini önerir.1 Ekim sonrası dönemi saç ekimi sonrası bakım rehberi yazımızda anlattık.
Sık sorulan sorular
Androgenetik alopesi tanısı için hayır. Etkilenen erkeklerin çoğunda kan değerleri normaldir; sorun saçlı derideki enzim ve reseptör yoğunluğudur.1,10 Hekim başka bir şüphe varsa hormon isteyebilir; bu karar ona aittir.
Kısmen. X kromozomundaki androjen reseptörü geni en güçlü tekil belirleyicidir ve anneden gelir, ama bilinen yüzlerce genetik bölgenin çoğu diğer kromozomlardadır; baba tarafı da etkilidir.3,4
Hayır. Duyarlı folikül normal hormon düzeyinde de inceler. Hormon düzeyi yüksek ama folikülü duyarsız olan birinin saçı dökülmez.1
Hayır. Bunlar folikülün genetik duyarlılığını değiştirmez. Çok sıkı ve uzun süreli baskı ayrı bir mekanik sorun yaratabilir, ama androgenetik alopesiyle ilgisi yoktur.
Geçmez. Aynı enzimi hedeflediği düşünülür, ama karşılaştırmalı çalışmada finasteridin belirgin gerisinde kalmıştır ve kanıt düzeyi düşüktür.7,8 Hekiminiz ilaç önerdiyse takviye onun yerine değil, yanına düşünülür.
Tam olarak değil. Kadınların ön bölge foliküllerinde aromataz daha yüksek, reseptör ve enzim düzeyleri daha düşüktür10; desen ve tedavi yaklaşımı da farklıdır. Finasterid gebelik ihtimali olan kadınlarda kullanılmaz; hekim ilaç seçeneklerini ayrıca değerlendirir.5 Bizim rutinimiz kadın ve erkek için aynıdır: Procapil'li serum ve şampuan, hekim onayıyla takviye.
İlaç olduğu için satmıyoruz; önermememizin sebebi bedeli. Başlangıçta dökülme artışı, saç derisinde tahriş, yüzde tüylenme ve en önemlisi bırakınca kazanımın 3-6 ayda geri gitmesi.1,5,11 Hekiminiz size uygun görürse bu onun kararıdır; biz rutinimizi yan etkisi bildirilmemiş Procapil'li ürünlerle kuruyoruz ve kanıt düzeyinin ilaç kadar güçlü olmadığını da saklamıyoruz.
Bitmez. Ekilen ense folikülleri dirençlidir ve kalır; ekim yapılmayan yerli saç incelmeye devam edebilir. Bu yüzden ekimden sonra da hekimin önerdiği koruyucu tedavi ve bakım sürdürülür.1
En az 4 ila 6 ay. İlk aylarda geçici dökülme artışı olabilir. Karşılaştırmayı 0. gün fotoğrafıyla altıncı ayda yapın; erken bırakılan bir rutin hakkında dürüst karar verilemez.1
- Testosteron saç kökünde 5-alfa redüktaz tip II ile DHT'ye dönüşür; DHT duyarlı foliküllerin androjen reseptörüne bağlanır ve büyüme evresini kısaltır.
- Folikül her döngüde küçülür, tel incelir ve kısalır: minyatürleşme. Tarakta tel artmadan saç seyrelebilir.
- Sorun hormonun çokluğu değil, folikülün genetik duyarlılığıdır. Ense folikülleri dirençlidir; saç ekimi bu yüzden mümkündür.
- Erkekte şakak ve tepe, kadında ayrım çizgisi etkilenir; kadınlarda DHT'nin rolü daha karmaşıktır.
- En çok çalışılmış seçenekler finasterid ve minoxidildir; ikisi de ilaçtır, hekim kararıdır ve bedeli vardır. Minoxidil bırakınca kazanım geri gider; biz minoxidil önermiyoruz.
- Rutinimiz Procapil ve saw palmetto üzerine kurulu: kanıtı ilaç düzeyinde değil, ama yan etkisi bildirilmemiş ve yıllarca sürdürülebilir.
- Sonuç için en az 4 ila 6 ay; erken başlayan daha çok kazanır, bırakınca kazanım geri gider.
Saçınız incelmiyor ama bir türlü uzamıyorsa konu farklıdır. Uzama hızının gerçek rakamları, anagen süresi ve uçta kaybedilen santimler için saç hızlı nasıl uzar yazımıza bakın.
Kaynaklar
- Ho CH, Sood T, Zito PM. Androgenetic Alopecia. StatPearls. StatPearls Publishing. ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430924
- Whiting DA. Possible mechanisms of miniaturization during androgenetic alopecia or pattern hair loss. Journal of the American Academy of Dermatology. 2001;45(3 Suppl):S81-S86. doi.org/10.1067/mjd.2001.117428
- Hillmer AM, Hanneken S, Ritzmann S, et al. Genetic variation in the human androgen receptor gene is the major determinant of common early-onset androgenetic alopecia. American Journal of Human Genetics. 2005;77(1):140-148. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15902657
- Hagenaars SP, Hill WD, Harris SE, et al. Genetic prediction of male pattern baldness. PLoS Genetics. 2017;13(2):e1006594. doi.org/10.1371/journal.pgen.1006594
- Kanti V, Messenger A, Dobos G, et al. Evidence-based (S3) guideline for the treatment of androgenetic alopecia in women and in men: short version. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2018;32(1):11-22. doi.org/10.1111/jdv.14624
- Drake L, Hordinsky M, Fiedler V, et al. The effects of finasteride on scalp skin and serum androgen levels in men with androgenetic alopecia. Journal of the American Academy of Dermatology. 1999;41(4):550-554. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10495374
- Evron E, Juhasz M, Babadjouni A, Mesinkovska NA. Natural Hair Supplement: Friend or Foe? Saw Palmetto, a Systematic Review in Alopecia. Skin Appendage Disorders. 2020;6(6):329-337. doi.org/10.1159/000509905
- Rossi A, Mari E, Scarnò M, et al. Comparitive effectiveness of finasteride vs Serenoa repens in male androgenetic alopecia: a two-year study. International Journal of Immunopathology and Pharmacology. 2012;25(4):1167-1173. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23298508
- Dhurat R, Chitallia J, May TW, et al. An open-label randomized multicenter study assessing the noninferiority of a caffeine-based topical liquid 0.2% versus minoxidil 5% solution in male androgenetic alopecia. Skin Pharmacology and Physiology. 2017;30(6):298-305. doi.org/10.1159/000481141
- Sawaya ME, Price VH. Different levels of 5alpha-reductase type I and II, aromatase, and androgen receptor in hair follicles of women and men with androgenetic alopecia. Journal of Investigative Dermatology. 1997;109(3):296-300. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9284093
- Olsen EA, Dunlap FE, Funicella T, et al. A randomized clinical trial of 5% topical minoxidil versus 2% topical minoxidil and placebo in the treatment of androgenetic alopecia in men. Journal of the American Academy of Dermatology. 2002;47(3):377-385. doi.org/10.1067/mjd.2002.124088
- Rakowska A, Slowinska M, Kowalska-Oledzka E, Olszewska M, Rudnicka L. Dermoscopy in female androgenic alopecia: method standardization and diagnostic criteria. International Journal of Trichology. 2009;1(2):123-130. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20927234
- Panahi Y, Taghizadeh M, Marzony ET, Sahebkar A. Rosemary oil vs minoxidil 2% for the treatment of androgenetic alopecia: a randomized comparative trial. Skinmed. 2015;13(1):15-21. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25842469
Yasal uyarı. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hekim muayenesinin yerini tutmaz. Finasterid ve minoxidil ilaçtır; kullanımına, dozuna ve uygunluğuna hekim karar verir. Sattığımız ürünler kozmetik ürün ve gıda takviyesidir, ilaç değildir; hastalıkların teşhisi, tedavisi veya önlenmesi amacıyla kullanılamaz. Takviye edici gıdalar normal beslenmenin yerine geçemez. Gebelik ve emzirme döneminde takviye kullanımı için hekiminize danışın.