Saç dökülmesi aynada değil, sayarak ve karşılaştırarak ölçülür. Evde üç şey yapabilirsiniz: aynı koşullarda çekilen aylık fotoğraf serisi, 60 saniye tarama sayımı ve yıkama günü sayımı. Muayenede hekim çekme testi ile dökülmenin aktif olup olmadığına, trikoskopi ile türüne bakar. Günde 50 ile 100 tel normaldir; ölçüm 0. günde başlar ve en erken 90. günde karşılaştırılır.
- Günde kaç tel normal?
- Ölçüm merdiveni: evde, muayenede, laboratuvarda
- Evde 1: Aylık fotoğraf serisi
- Evde 2: 60 saniye tarama testi
- Evde 3: Yıkama testi ve kısa tel oranı
- Muayenede: Çekme testi
- Muayenede: Trikoskopi
- İleri yöntemler: trikogram, fototrikogram, kan testi, biyopsi
- Evreleme ölçekleri: Norwood, Ludwig, Sinclair
- Bir ürün ya da rutin nasıl değerlendirilir: 90 günlük takvim
- Neyi ölçmemek gerekir
- Hekime ne zaman gidilir, ne sorulur
- Ölçerek kullanılan ürünler
- Sık sorulan sorular
Günde kaç tel normal?
Her tel bir döngü içinde yaşar: yıllarca süren büyüme evresi, birkaç haftalık geçiş ve yaklaşık üç aylık dinlenme. Sağlıklı bir saç derisinde tellerin ortalama %89'u büyüme, %10'u dinlenme, %1'i geçiş evresindedir.6 Dinlenmesini bitiren tel dökülür, aynı kökten yenisi çıkar. Bu yüzden dökülme kendi başına bir sorun değil, döngünün normal parçasıdır.
Dermatoloji derneklerinin verdiği aralık nettir: günde 50 ile 100 tel dökülmesi normaldir.7 Sayı yıkama günü belirgin artar, çünkü birkaç günde biriken teller aynı anda gelir. Her gün yıkayan kişilerde yıkama sırasında toplanan tel ortalama 28 ölçülmüşken,4 birkaç gün ara verip yıkayanlarda aynı gün 200'ü aşabilir.8 İki sayı da normaldir; fark biriken telden gelir. Mevsim de etkiler: sonbaharda dinlenme evresindeki tel oranı geçici olarak yükselir, bunu Eylül dökülmesi yazımızda ölçülmüş verilerle anlattık.
Günde dökülen tel sayısı
Ölçüm merdiveni: evde, muayenede, laboratuvarda
Ölçüm yöntemleri üç basamakta düşünülür. Evde yapılanlar ucuz, tekrarlanabilir ve sizin elinizdedir; muayenedekiler dökülmenin türünü söyler; laboratuvar yöntemleri ise şüpheli ya da karışık tablolarda devreye girer. İyi bir değerlendirme aşağıdan yukarı çıkar: önce evdeki ölçümlerinizi hekime götürürsünüz, hekim gerekirse üst basamağı ister.
Evde 1: Aylık fotoğraf serisi
Aynadaki izlenim güvenilmez bir ölçüm aracıdır: ışık, saçın ıslaklığı, taranma biçimi ve o günkü ruh haliniz sonucu değiştirir. Kliniklerde kullanılan standart fotoğraf yöntemi de bu yüzden aynı kamera, aynı büyütme, aynı ışık ve aynı ayrım çizgisiyle çekilen sabit açılara dayanır.8 Evde aynı disiplini telefonla kurabilirsiniz.
Her ay aynı dört kare
- Işık. Gündüz, hep aynı pencerenin yanında, tepe lambası kapalı, flaş kapalı. Yapay ışık altında deri daha çok görünür ve seyrelme abartılır.
- Mesafe. Telefonu bir rafa ya da sehpaya koyup zamanlayıcı kullanın; kol boyu her seferinde farklı çıkar.
- Saçın durumu. Hep kuru ve taranmış, hep aynı yerden ayrılmış. Islak saç iki kat seyrek görünür.
- Takvim. Her ayın aynı günü, örneğin 1'i. Telefonunuza tekrarlayan hatırlatma kurun; 12 kare bir yıllık kayıt demektir.
- Karşılaştırma. Kareleri ay ay değil, 0 ile 3. ay, 0 ile 6. ay olarak yan yana koyun. Ardışık aylar arasında fark görmek zordur ve bu normaldir.
Evde 2: 60 saniye tarama testi
Rastgele tel saymak işe yaramaz ama standart sayım işe yarar. 2008'de Archives of Dermatology dergisinde yayımlanan çalışma, 60 saniyelik tarama sayımını 60 sağlıklı erkekte standartlaştırdı: aynı kişide günden güne değişkenlik düşüktü ve altı ay sonra tekrarlanan ölçüm de tutarlı çıktı.2 Yani doğru yapıldığında bu test, sizin kendi dökülme seviyenizi takip etmek için güvenilir bir araçtır.
60 saniye tarama testi
İki dürüst not: bu çalışma erkeklerde yapıldı, kadınlarda toplum ortalaması yayımlanmadı; uzun saçta sayım daha zordur ve teller taraklar arasında kaybolabilir. Kadınlar için de mantık aynıdır: aynı yöntemle alınan ilk ölçüm kişisel referans olur, sonraki aylar onunla kıyaslanır.
Evde 3: Yıkama testi ve kısa tel oranı
Yıkama testi, dermatolojide "modifiye yıkama testi" adıyla kullanılan basit ama güçlü bir yöntemdir. Rebora ve arkadaşları 2005'te 100 hastada tarif etti: 5 gün şampuan kullanılmaz, sonra lavabonun giderine gazlı bez ya da tülbent gerilerek saç yıkanır, toplanan tellerin tamamı sayılır ve 3 cm'den kısa teller ayrı sayılır.3 Kısa teller, kökü küçülmüş ve büyüme evresini kısa kesmiş tellerdir; oranı androgenetik dökülmenin işaretidir.
Bu test evde de yapılabilir, ama yorumu hekimindir: sayı ve kısa tel oranını not edip muayeneye götürün. Ölçtüğünüz şeyin değerini anlamak için 2022 tarihli bir başka çalışmanın verisine bakın. Her gün yıkanan saçta üç gün boyunca toplanan tel sayıldığında dökülme şikâyeti olmayanlarda günde ortalama 28, androgenetik alopeside 52, telojen effluviumda 126 tel bulundu.4
Her gün yıkanan saçta günde toplanan tel, ortalama
Muayenede: Çekme testi
Muayenenin ilk dakikasında yapılan test budur. Uzun yıllar kural şuydu: hasta 5 gün saçını yıkamaz, hekim yaklaşık 60 teli tutup çeker, altı ve üstü tel gelirse test pozitiftir. 2017'de Journal of the American Academy of Dermatology dergisinde yayımlanan çalışma bu kuralı 181 sağlıklı kişide sınadı ve iki şeyi değiştirdi.1
Çekme testi, 2017 güncellemesi
Birincisi, sağlıklı kişilerde çekişte neredeyse hiç tel gelmiyordu; bu yüzden pozitiflik eşiği altıdan üçe indirildi. İkincisi, son yıkamanın ne zaman yapıldığı ve saçın ne sıklıkla tarandığı sonucu değiştirmedi; yazarlar 5 gün yıkamama şartının gevşetilebileceği ve test öncesi taramanın serbest bırakılabileceği sonucuna vardı. Negatif bir test dökülmeyi dışlamaz, çünkü akut dönem geçince test normale döner. Pozitif testte gelen tellerin kökü büyüteçle incelenir: ucunda küçük beyaz bir topuz olan tel, dinlenmesini bitirmiş normal bir teldir; kökü koyu ve yumuşak olan tel büyüme evresinde koparılmış demektir ve farklı bir tabloyu düşündürür.
Muayenede: Trikoskopi
Trikoskopi, saç derisinin büyütülerek incelenmesidir; ağrısız, hızlı ve girişimsizdir. En büyük değeri androgenetik alopesi ile telojen effluviumu ayırt etmesidir. Bu ayrım önemlidir, çünkü ilki kalıcı seyreden ve tedavi gerektiren bir tablo, ikincisi çoğunlukla nedeni giderilince toparlayan geçici bir dökülmedir. 2022'de 31 androgenetik alopesi, 33 telojen effluvium ve 60 sağlıklı kadını karşılaştıran çalışmanın bulguları şöyle:5
Trikoskopide hangi bulgu kimde görülüyor
Tel çapı çeşitliliği %20 üstü · kalın ve ince teller yan yana
Artmış ince tüy (vellus) kılı · alın bölgesi
Tek telli foliküler üniteler · ortalama oran
Sarı noktalar · alın bölgesi
Özetle: aynı alanda bazı tellerin kalın, bazılarının ince olması minyatürleşmenin işaretidir ve androgenetik alopesiyi düşündürür. Telojen effluviumda teller genellikle aynı kalınlıktadır, sadece sayıları geçici olarak azalmıştır. Bu yüzden "saçım inceliyor" ile "saçım dökülüyor" farklı şikâyetlerdir ve trikoskopi ikisini birbirinden ayırır. Erkeklerde ve kadınlarda bu iki tablonun nasıl göründüğünü erkeklerde saç dökülmesi ve kadınlarda saç dökülmesinin 7 nedeni yazılarımızda anlattık.
İleri yöntemler: trikogram, fototrikogram, kan testi, biyopsi
Bu yöntemler her hastada gerekmez; hangisinin gerektiğine hekim karar verir. Ne yapıldığını bilmek, muayenede önerildiğinde karar vermenizi kolaylaştırır.
| Yöntem | Ne yapılır | Ne gösterir | Ne zaman |
|---|---|---|---|
| Trikogram | Birkaç düzine tel köküyle birlikte çekilir, mikroskopta kök tipine göre sayılır6 | Büyüme ve dinlenme evresindeki tel oranı; normalde yaklaşık %89 büyüme, %10 dinlenme | Yaygın dökülmenin şiddetini nesnel ölçmek için |
| Fototrikogram | Küçük bir alan kısaltılır, 0. gün ve 2-3 gün sonra büyütülerek fotoğraflanır; uzayan teller büyümede, uzamayanlar dinlenmededir | Tel yoğunluğu (tel/cm²), büyüme oranı ve uzama hızı (ayda yaklaşık 1 cm)6 | Tedavi takibinde ve klinik araştırmalarda |
| Bilgisayarlı analiz (TrichoScan ve benzerleri) | Fototrikogram görüntülerini yazılım sayar | Aynı ölçümler, daha hızlı ve tekrarlanabilir | Cihazın bulunduğu kliniklerde |
| Kan testleri | Ferritin, tam kan sayımı, TSH, D vitamini, B12; gerekirse hormon paneli | Düzeltilebilir nedenler | Yaygın dökülmede ilk basamak; listeyi vitamin yazımızda açtık |
| Saç derisi biyopsisi | 4 mm'lik küçük bir doku örneği alınır8 | Folikül sayısı, kalın tel ile ince tüy oranı, iltihap ve skar | Skarlı ya da tanısı belirsiz tablolarda |
Evreleme ölçekleri: Norwood, Ludwig, Sinclair
Ölçekler dökülmeyi ölçmez, seyrelmenin evresini adlandırır. Erkek tipi dökülmede Hamilton-Norwood ölçeği alın açılması ve tepe seyrelmesini yedi evrede tanımlar. Kadın tipi dökülmede Ludwig ölçeği ön saç çizgisi korunurken orta hattın seyrelmesini üç derecede, Sinclair ölçeği ise orta hattaki ayrım çizgisinin genişliğini beş basamakta değerlendirir.8 Ölçeğin işi tanı koymak değil, aynı hekimin altı ay sonra aynı ölçekle bakıp değişimi kaydedebilmesidir.
Sinclair ölçeği, tepeden bakış
Beş basamak, orta hattaki ayrım çizgisinin genişliğine göre tanımlanır. Bu şema oranları abartılı gösteren bir taslaktır, tanı görseli değildir. Hekim aynı ölçekle 6 ay sonra yeniden bakar.
Bir ürün ya da rutin nasıl değerlendirilir: 90 günlük takvim
Ürün satan bir site olarak bunu açıkça yazıyoruz: hiçbir şampuan, serum ya da takviye iki haftada ölçülebilir bir fark yaratmaz, çünkü saç döngüsü buna izin vermez. Bugün etkilenen kök, görünür teli aylar sonra üretir. Bu yüzden değerlendirme 0. günde başlar ve 90. günde yapılır. Rutine başlamadan önce fotoğraf çekmemiş biri, üç ay sonra "işe yaradı mı" sorusuna dürüst cevap veremez.
Setlerimizin 3 aylık kurgulanmasının sebebi tam olarak budur: bir set, bir ölçüm dönemidir. Ürün sayfalarımızdaki "sonucu ne zaman görürüm" cevabını da haftayla değil ayla veriyoruz. Bir rutine başlıyorsanız 0. gün fotoğrafını çekin; 90. günde karşılaştırmayı sizin yapmanızı istiyoruz.
Neyi ölçmemek gerekir
Mağaza ve kuaförlerde yapılan bazı "ücretsiz saç analizi" uygulamaları tanı yöntemi değildir. Trikoskopi tıbbi bir değerlendirmedir ve bulguların yorumu hekimlik bilgisi gerektirir. Analizden hemen sonra bir ürün paketi öneriliyorsa bu bir muayene değil, satış görüşmesidir. Bu uyarı bizim için de geçerlidir: kendi ürünlerimizi önerirken ölçüm sonucu yorumlamıyoruz, sizi hekime yönlendiriyoruz.
Hekime ne zaman gidilir, ne sorulur
Aşağıdakilerden biri varsa evdeki ölçümü bırakıp dermatoloji hekimine gidin; ölçümlerinizi ve fotoğraflarınızı yanınıza alın.
- Yıkama günü sayımı haftalarca 100'ün belirgin üstünde kalıyorsa
- Dökülme 3 aydan uzun sürdüyse ya da aniden başladıysa
- Yer yer yuvarlak boşluklar oluştuysa (alopesi areata düşünülür)
- Saç derisinde kızarıklık, pullanma, ağrı, kaşıntı ya da sivilce benzeri kabarcıklar varsa
- Kaşlarda, kirpikte ya da vücut kıllarında da azalma fark ettiyseniz
- Fotoğraf serisinde 6 ayda ayrım çizgisi ya da alın çizgisi belirgin değiştiyse
Muayenede sormanız gereken sorular:
- Benim tablomda tanı ne: androgenetik alopesi mi, telojen effluvium mu, başka bir şey mi?
- Bu tanıyı hangi bulguya dayanarak koydunuz; çekme testi ve trikoskopide ne gördünüz?
- Hangi kan testleri gerekli?
- Önerdiğiniz yaklaşımın beklenen sonucu ve süresi ne?
- Sonucu nasıl ölçeceğiz ve ne zaman tekrar değerlendireceğiz?
- Bu yaklaşımı bırakırsam ne olur?
Son soru özellikle önemlidir. Bazı tedaviler bırakıldığında kazanım geri gider; bunu baştan bilmek beklenti yönetimi açısından belirleyicidir. Saç ekimi düşünüyorsanız ölçüm daha da önem kazanır: saç ekimi sonrası bakım rehberimizde operasyon sonrası takvimi ay ay yazdık.
Ölçerek kullanılan ürünler
Aşağıdaki ürünler saç bakım rutininizi dışarıdan ve içeriden destekleyen kozmetik ürünler ile gıda takviyeleridir; hastalık tedavi etmezler ve bir dermatoloji muayenesinin yerini tutmazlar. Hepsini aynı ilkeyle öneriyoruz: 0. gün fotoğrafı, 90. gün karşılaştırması. Kararsızsanız ekibimize yazın, kullandığınız diğer ürünlere göre yönlendirelim.
İçeriden destek için hangi takviyenin ne işe yaradığını ve kutu elinize geldiğinde neye bakacağınızı saç için vitamin rehberinde anlattık. Minoxidil ile kozmetik aktiflerin farkını merak ediyorsanız Minoxidil mi, Procapil mi yazısı oradadır.
Sık sorulan sorular
Evet. Dermatoloji dernekleri günde 50 ile 100 tel dökülmesini normal kabul eder.7 Yıkama günü bu sayının iki üç katına çıkması da normaldir, çünkü biriken teller aynı anda gelir. Endişe sebebi olan şey tek bir günün sayısı değil, haftalarca süren yükseklik ve seyrelmenin görünür hale gelmesidir.
Nazikçe yapılan tek bir çekişte hiç tel gelmemesi ya da bir iki tel gelmesi beklenen durumdur; üç ve üstü tel geliyorsa bunu hekime söyleyin. Ancak sonucu yorumlamak, gelen tellerin kökünü incelemek ve testi doğru bölgelerde tekrarlamak deneyim ister. Bu yüzden testi kendi başınıza bir tanı aracı olarak değil, hekime gitme sebebi olarak kullanın ve gün içinde tekrarlamayın.
Yöntemi standartlaştıran çalışma erkeklerde yapıldı ve kadınlar için toplum ortalaması yayımlanmadı.2 Mantık kadınlarda da aynıdır: ilk ölçümünüz kişisel referansınız olur, sonraki aylar onunla kıyaslanır. Uzun saçta tarağa takılan telleri de sayın.
Toplam tel sayısını ve 3 cm'den kısa tellerin sayısını not edin, yorumu hekime bırakın. Çalışmada kullanılan eşikler 100 tel ve %10 kısa tel oranıdır,3 ama iki tablonun aynı kişide birlikte bulunması sıktır ve yorum muayene bulgularıyla birlikte yapılır.
Hayır. Saç derisi büyütülerek görüntülenir; ağrısız ve hızlıdır. Fototrikogramda ise küçük bir alanın kısaltılması gerekir; bu da birkaç milimetrekarelik, saç arasında görünmeyen bir alandır.
Hayır. O beyaz topuz, dinlenme evresini bitirmiş telin normal ucudur. Kök deride kalır ve aynı yerden yeni tel üretir. Kökün gerçekten zarar gördüğü tablolar farklı bulgularla anlaşılır ve hekim muayenesi gerektirir.
Ayda bir çekin, 3. ve 6. ayda karşılaştırın. Ardışık aylar arasında fark görmek zordur ve görmemek başarısızlık değildir; saç döngüsü aylarla çalışır.
Bir tanı yöntemi değildir. Analizden hemen sonra ürün paketi öneriliyorsa bu bir muayene değil satış görüşmesidir. Tanı dermatoloji hekimi tarafından konur.
- Günde 50 ile 100 tel normaldir; yıkama günü sayı iki üç katına çıkar. Tek bir günün sayısı anlam taşımaz.
- Evde üç güvenilir ölçüm var: aylık fotoğraf serisi, 60 saniye tarama sayımı ve yıkama günü sayımı.
- Çekme testinde sağlıklı kişilerde 0 ile 2 tel gelir; 3 ve üstü aktif dökülme lehinedir. Yıkama zamanı sonucu değiştirmez.
- Trikoskopide kalın ve ince tellerin bir arada olması androgenetik alopesiyi telojen effluviumdan ayıran en keskin bulgudur.
- Bir ürün ya da rutin 90 günden önce değerlendirilmez: 0. gün fotoğrafı, 90. gün karşılaştırması.
İlgili yazı: Dökülme doğum, ateşli bir hastalık ya da yoğun stres sonrası başladıysa kadınlarda yoğun dökülme dönemi yazımızda bu ölçüm takvimini o duruma uyarlayıp üç aylık sakin planı anlattık.
Dökülmeyi ölçmenin yanında uzunluğu da ölçebilirsiniz. Ayda beklenen 1 santimi, sekiz haftalık ölçüm yöntemini ve kırılmanın nasıl ayrılacağını saç hızlı nasıl uzar yazımızda anlattık.
Kaynaklar
- McDonald KA, Shelley AJ, Colantonio S, Beecker J. Hair pull test: Evidence-based update and revision of guidelines. Journal of the American Academy of Dermatology. 2017;76(3):472-477. doi.org/10.1016/j.jaad.2016.10.002
- Wasko CA, Mackley CL, Sperling LC, Mauger D, Miller JJ. Standardizing the 60-second hair count. Archives of Dermatology. 2008;144(6):759-762. doi.org/10.1001/archderm.144.6.759
- Rebora A, Guarrera M, Baldari M, Vecchio F. Distinguishing androgenetic alopecia from chronic telogen effluvium when associated in the same patient: a simple noninvasive method. Archives of Dermatology. 2005;141(10):1243-1245. doi.org/10.1001/archderm.141.10.1243
- Li X, Wang X, Wang C, Zhang J, Zhou C. Hair Shedding Evaluation for Alopecia: A Refined Wash Test. Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology. 2022;15:117-126. doi.org/10.2147/CCID.S347898
- Bains P, Kaur S, Kaur K. Comparison of Dermoscopic Findings in Female Androgenetic Alopecia and Telogen Effluvium and Female Controls in a Tertiary Care Center. The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology. 2022;15(5):29-34.
- Serrano-Falcón C, Fernández-Pugnaire MA, Serrano-Ortega S. Hair and Scalp Evaluation: The Trichogram. Actas Dermo-Sifiliográficas. 2013;104(10):867-876.
- American Academy of Dermatology Association. Do you have hair loss or hair shedding? aad.org
- Orasan MS, Coneac A, Roman II. Evaluation of Patients with Alopecia. Alopecia, IntechOpen, 2018. intechopen.com/chapters/62397
Yasal uyarı. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hekim muayenesinin yerini tutmaz; evde yapılan sayımlar tanı koymaz, tanı dermatoloji hekimi tarafından konur. Sattığımız ürünler kozmetik ürün ve gıda takviyesidir, ilaç değildir; hastalıkların teşhisi, tedavisi veya önlenmesi amacıyla kullanılamaz. Takviye edici gıdalar normal beslenmenin yerine geçemez.